KUMUKLAR
  Kumuk Edebiyatı
 
BAGAVUDDİN  ASTEMİROF
1898. yılda yaksayda doğdu.Oradaki medresede eğitim gördü.Arkadaşı Zeynelabid Baturmurzayev ile beraber türlü edebiyat eserleriniinceleyerek şiirler yazmaya başladı.1917.de öğretmenlik kurslarına katıldı.O yıllardaki bolşevik etkinliklere katıldı.Dağıstanda sosyalist rejimin kurulmasında  aktif rol oynadı. dağıstan yazarlar birliği başkanlığında bulundu. Daha sonra suçlanarak sibiryaya sürüldü.Yirmi yıla yakın sürgünde yaşadı.1967 de öldü.
ALİMPAŞA SALAVATOF: 1901 de Yaksayda doğdu .Babası  mezar taşları ustasıydı .Terekli Mektepte medresede okudu.1927 de Baku Eğitim Enstitüsünü bitirdi. Yazdığı kitaplar Kumuk okullarında  ders kitapları olarak  okutuldu. 2. dünya savaşına katıldı ve savaşta öldü. Eserlerinden bazıları,1.Paça,2. Paça, kızıl partizanlar, Kara saç , Aygazi dir . İsmi Dağıstandaki Kumuk tiyatrosuna verildi.
        XV.yy. da yaşamış olan Ummu Kamal eserlerini Osmanlı Türkçesiyle yazmıştır. Yırçı kazak dönemine kadar Osmanlı Türkçesi Kumukların yazı dili olmuştur.
Amanhor-1670-1706
Miskin Halimat XVIII.yy
Kakaşuralı Abdurrahman
Yırçı Kazak 1830-1879
Abusupyan Akayef 1870-1931
gibi  yazarlar Kumuk Edebiyatında önemli izler bırakmışlardır.Kumuk bilim adamlarından Hasan Orazayevin Payhamarnı  Yolu  Bulan adlı eseri 1993 te Mahaçkalada yayınlanmıştır. 
       Edebiyat ve sanat dergisi olan Tangçolpan(seher yıldızı) 1917 den beri yayınlanmaktadır.Yine bu yıllarda çıkarılmaya başlanan Yoldaş isimli gazete başarıyla hizmette bulunmaya devam etmektedir.
Kumuk edebiyatında Yırlar ,Sarınlar önemli yer tutar,bunlar nesilden nesile aktarılan sözlü yapıtlardır.Kimin tarafından ve ne zaman çıkarıldıkları belli değildir.Sarınlar dörtlüklerden ibarettir ,yırlar ise ağıt şeklindedirler.
      İlk Kumuk eserlerini bir arada toplamaya çalışan şair tilmaç Mehmet Osman Efendidir D.1840. Edebi eserlerin en yoğun olarak bulunduğu bölge Hasavyurt-Yaksay bölgesidir.1929 yılına kadar arap alfabesinin kullanıldığı Kumukça 1939dan sonra kril alfabesine geçmiştir.Yine bu dönemlerde Kumukça Kuzey Kafkasyanın resmi dili olmuştur.
İbrahim Kerimov
Mahammat Atabayev
Batruttin mahammatov
Şeyit Hanum Alişeva  önemli Kumuk yazarlarındandır.
Akköprü köyünden derlediğim bazı sarınlar.
Gabak arba al arba                 Ari laplap beri laplap
 Ari beri burayım                       İtburun tavdan it atlap
Seni isbay boyungu                Gız men seni göreyim
Süydümne turalayım               Hırçın itni guçaklap

Alma terek alaşa                     Alma terek üymeymi
Men garayım sen aşa            Anam meni süymeymi
Al golegin yırtılsın                   Tavga tarık çaçayık
Meni bulan talaşa                   İkibizde gaçayık

Hay haylaga haylaga             Hay haylaga haylaga
Yüzüm bitti bavlaga                Girikettim baylaga
seni ölgenler almas              Seni alıkaçayım
Menne goymam savlaga      Bizin Biga tavlaga
 
Gabalayın gara atlas             Atang niçik gişidir
yelkenge çaçın batmas         Aldın artın saylamay
Seni gorgen ulanlar               Sağa gazılgan gabur
Töşeğinne tınç yatmas         Uruk salsang boylamay
  
Atang niçik gişidir                  Gara ağaçnı tübünne
Yarlımıdır baymıdır                Gargalar cıyın ete
Sağa gazılgan gabur            Sen esime tüşgenne
Teren midir  saymıdır           Sansanım gıyın ete

Tavlardan tavlar biyik             Sarın ayta söz ayta
Sızgırsam çığar geyik            Avrudu yayaklarım
Bir dostum bar bir dostum   Sen bolmagan toylarda
Altun surahil yimik                  Yürümey ayaklarım

Hay horbaday horbaday       Sallansada  gayırmas
Etekleri  torbaday                   Tüyme cıyar menikin
Şu gıznı mamayları                Sallangan yamanmusa
Sallanır at torbaday                Kesip  taşla  senikin

Aytar idim men sağa              Otbaşga  şerebere
Yanıngnaki  bolmasa             Kesevlering  tebere
Tartar edim çaçıngı                 Gız sen bulay tüğüldüng
İnçe  beling sınmasa              Sağa  birev til bere

Azbarda  ala kuçuk                 Gelin gelin gelçiçek
Zincir bulan baylangan          Geltirgening beş töşek
Men netkenmen bilmeymen İçi tışı bizinki
Gelin maga  huylanğan         Gayda gelin  sizinki

Hey bazık gız bazık gız           Hey  arık ulan arık ulan
Er almagan yazık gız              Yaşı bolmaygan yazık ulan
Tarını başını yer alsın            Ala garga aş bolsun
Bazık gıznı er alsın                 Arık ulanga  yaş bolsun

YIRLAR

EKEVNİ YIRI                                          
Agaçlıktan guvaladım ekevni
Tanımadım Yangıyurtlu Bekevni
Men Bekevni urma süysem uradım
Men Bekevge Gurcu bey depturadım
Bekev meni urup saldı artımnan 
Yoldaşlarım gızbay boldu gatınnan
Avlanganıng seni sarı sazmıdı
Gırıyıngna yoldaşlarıng azmıdı
Avlanganın seni sarı hummudu
Gırıyıngna yoldaşlarıng gulmudu

BATURNU YIRI
Geçemise yılduzlanı sanayman
Gundüzmüse ok yarama garayman
Azbarlarda biraz çola tapganna
Yaşırtkınlay ustalaga sorayman
Şo yaramnan mağa payda bar mı dep
Batur gulum sağa tiygen ok iken
Sennen ajayınga payda yok iken
Yarık yulduz garşı tuvar aylaga
Yarlı ulanlar yalçı turar baylaga
Vay yarlılık seni üyüng yığılsın
Vay yangızlık seni eşiğin buzulsun
Ogalaga yangız terek ornalgan
Tamurları tavnu taşnı taragan
Yaprakları arşın yaprak bolagan
Butakları gokte yılsuz sanagan
Sağa garap yaş ulanlar tul galgan
Meni aruvüm arüvsen dey avul tolu gızlardan
Boyung uzun gokte uçan gazlardan 
Beling inçe çergestaği gızlardan
 TOKAT İLİ TURHAL İLÇESİ ÜÇGÖZEN KÖYÜNDEN MAHİR BAY AMCADAN DERLEMİŞ OLDUĞUM İKİ YIRI DA BURADA  NEŞRETTİM KENDİSİNE ALLAHTAN RAHMET DİLİYORUM

KUMUKÇA GARGIŞLAR VA AÇUVLU SÖZLER
Allah belangı bersin desem gargış bola
Anangı ana börüler aşasın
Atangı ata börüler    aşasın
Yalgan aytagan gursaan  yırtılsın
Allahnı gıyını gelmegir  gişi
Hasada  müyüş baş
Hasada   since   baş
Tarıksız hucu
Tarıksız zat
İtni gotü yimik zat
İyç zat
Neger tarık zat
Yerni tübüne giriketkir
Beş akça etegen zat tuğül
Taktasız baş
Havluyanı alda baraganı
Gurumsaknı alda baranı
Gahpadan tuvgan gahpa
Gotlek bolmasa  gotlek
 
  Bugün 1 ziyaretçi (22 klik) kişi burdaydı!  
 
=> Sen de ücretsiz bir internet sitesi kurmak ister misin? O zaman burayı tıkla! <=