KUMUKLAR
  Kumukların Genel Tarihi
 
            HAZARALAR BİZİM NEYİMİZ  OLUYOR
Hazaralar 635. yılda kendi yönetim birimler içinde Kuzey Kafkasyadaki Türk  Kavimlerini biriktirip Hazar imparatorluğunu kurdular.Onlara kendileri Hazar, kavmi ile dili bir ,dini bir demek  bir menşeyli bir kökenli Türk kavimleri Savirler,Bulgarlar ,Akatsiler,Barsiler,Kamaklar katılıyor.Bunların birinci başkenti Semender diğer bir ismiyle Anci kaladır.
          Son yıllarda bazı araştırmacılar  Kumukların 11y.yılda gelmiş olan Kimaklar yani Kıpçaklar denilen bu fikir üzerinde durmak  istiyorlar ,düşünün ki bundan önceki devirlerde  bunlar  bu bölgede yoktular.Bu düşünce tarihi gerçeklere uymayan bir yanlış Kumukları kendi tarihleri içinde boğmak isteyen bazı düşüncelerin ürünüdür.Bazı milli tarihyazarları ise şimdiki Dağıstanlı halkların birinci Türk kavimleri ile bağlantılarını  göz önüne almadan Türkleri uzak tutmaya çalışmaktadırlar.
Birinci  Türk kavimleri Kuzey Kafkasların Hazar düzlerinde bulundukları bilinen bir gerçek.Bunların arasında Kamaklar,yani Kumuklarda vardı.175-182nci yıllarda yaşamış olan coğrafya bilgini Pliniy in bildirdiğine göre ve ayrıca 19 y.yılda yaşamış olan Bkihanov,Tkaev,Lavrov,Togan,F.Kiziroğlu gibi alimler Kumukların ,Kamaklardan gelen bir halk olduklarını ispatlamaktadırlar.4.ncü.ve 11nci asırlarda ise Ermeni ve Rum tarihlerindede Kuzey Kafkasyadaki kavimler arasında GUNNUK-UNDURLAR isimli bir kavimin yaşadığını ve araştırmacılar bu kavimin Kumuklar il bağlantıları olduğu konusunda birleşiyorlar.
        9.ncu ve 10.ncuyüzyıllarda yaşamış olan Arap yazarlar Baladzarini,Masudini,Kufuni,Haukalni,ibn Rustani  At  Tabarani 7-8 y.yıllarda Kuzey Kafkasta Hazar düzlüğünde yüz yıllara yakın devam etmiş olan Arap-Hazar savaşına bağlı yazılarda bulmaktayız.Onlar Kumuk denen kavimin Gumik  adıyla o devirlerde var olduğunu ama  bazı tarihçiler bu sözün Lak kavimini anlattığı düşüncesindedirler.Şirvan ve Derbentin tarihi adlı eserde 10 yyyılda  yazılmış olan Kuzeyden Kafir  Gumikler Derbente saldırarak bir çok kişiyi öldürdükleri mallarını talan ettikleri yazmaktadır.6y.yılda Arap yazarlardan İbn -Rusta Hazar bölgesini anlatırken Kumik kaviminide ele almaktadır.İran şahı Anuşirvan 570 yılda Alal-i Gumik kalesini inşa ettirdi o kale şimdiki Kafir kumuktur.
      Kumukları Hazaralardan ayıramayız o devirlerdeki kavim adı Kamak , devlet birleşim adı ise Hazaradır.Kumukların tarihini araştıran Pantuhov 11-13 y.yılda hazara isminin tariha gömüldüğünü buna karşın Kumuklar ise milli tarihinde ve milli kültüründe Hazar-Bulgar-Hunlar dan kalan geleneklerini devam ettirmişlerdir.Hazaraların devlet başkanı Iosif  in İspanyaya yazdığı bir mektupta Kumukların Hazara ağacındaki bir dal olduğunu yazmış genetik olarakta Avrazya yapısını almış ve kendi Türk yapısını hissetmeden bu konumunu devam ettirmiştir.
Dil olarak eski Bulgarcanın söz yapısını taşıyan Kumukça ,Kumukların Bulgar genetiğinie taşıdığını göstermektedir .Kafkasya Bulgarının Hanı Kubrat 640 yılında öldüğünde oğlu Asparuh Hazaralar ile savaşmaya başlamış daha sonrada kendine bağlı kavimlerle Balkanlara çekilmiş kardeşi Kuver ise dahada ileri giderek şimdiki mekodonyayı kendine yurt edinmiştir.Diğer kardeşi Kotrat İdil boyu Bulgaryasını kuran kişi olduğu tarihlerle bilinen bir gerçektir yine kardeşlerden biri olan Batbay ise başka bir yol tutup Hazar  Hanlarının hakimiyetini kabul edip Kafkasyada kalmış ve ömrünü orda tamamlamıştır .O şimdiki Kumukların,Balkar ve Karaçayların atalarından birisi olarak kabul edilmektedir.
ATAEV  BAMMAT -DAĞISTAN YOLDAŞ GAZETESİ
 


 
          GUMUK   MUHACİRLER:  Dağıstan tarihçileni kobüsü Kafkaz  dav xıx asurnu 30.çu yıllarınnan birinçi  imamlanı başgötterivlerinnen başlana dep hisap ete.Dinçilerden alda on yıllanı uzağınna Sultan Ahmat Hannı,Hasan Hannı,Umalat Biyni yolbaşçılığı bulan Orus paça asgerlege garşı yürülgen ganlı  yabuşuvlanı  uvak-tüyek iç türtüşüvlege sanaylar.
           Yelevçüleni yerli halkga etken zulmusun goesetmek içün alimler guru imamlanı esi-pusuda  yok zamanlardagı Yermelov nu misalga geltireler .Ogar garşı  davlarda san sökken ,gan tökken Gumuklanı atınıda tutmaylar.Kafkaz dav bizden areklerde tav gısıklarda bolgan ahvalat , şonu bizge onça tiyegen yeride yok değen ters pikurge garaganna , biz özübüzde şoğar  bara bara inanagan boluparabız.150 yıllar alyakta paça generaller ,eger  de tüzde yaşaygan halklanı tura ortakçılıgı bolmadı  busa , Rusya Dağıstannı tezokta elep bitecek edi Şamilni atıda goklege çurulmas edi dep yaza.
            Gumuklar Orus asgerlege ayrakta olanı topuraklarına açık maydanlarda  bet-betke turup üstunluk  gazanmaga bacarılmayganın anglap , imamnı yanına çıgıp dav harakatlarda ortakçılık etmege başlagan .Olaga tavlarda  muhacirlar dey bolganlar.Endreyli Tavaş Haci ,Töbencungateyli Canakay,Muslumavullu Şan-Geray,Töbengazanişli Totay Musa goççaklığı ,igitligi bulan aytılagan adamlar.Olay dagı neçeleri  yüzler ,mingler bulan Gumuk muhacirleni atları halide belgisiz galıptura.
                Tarih bulan az-kop busada dolanaganlar Kavkaz davnu devürunne ,kağız iş niçik tındırıklı ,mekenli kuyde yürütüle bolganın yakşı bile .Aytkanık , eski dökümentleni asurlardan ötup bizge yetişmegenliginne paça azalanı bir ayıbıda yok.Kobüsü inkilapnı , vatandaş davnu pasat yıllarınna yok etilgen.Tek yaşırmay aytkanna , saklanganlarıngda onça aktaraganlar bu gungge görunmey.Vladikavkaz,Stravpol,Tiflis,Moskva daki arşivlege yetişip bolmay busak gol tübübüzdeki yerli kitap dokuman fonlardan uzunça yıllar nege paydalanmay turganbız anglaşılmay.
                Misal içün,Dağıstan Paçalık arşivinne Gumuk muhacirlege baylavlu bir neçe kağızlar saklangan şolanı birisi 1850.nçi yıl tammuz aynı 29 unna Temirgazık  Dağıstannagı Orus asgerleni başçısına berilgen bildirivü:Hurmatli Prens dep yaza ol.Gumuktüzden gaçıp,çığıp tavlardagı milletlege goşulup bizge garşı iş görgenleni siyagın baktıraman.Maga habarlar bildiregen kuyde , bu aynı içinne gaçganlanı arasınna  asga-ini Bolat Molla, Taymazhan Botayurttan,Hasanhan Endireyden,Yusup Gerey oğlu bulan Atay Haciev va Acev Hanakaev Köstekten esgerile, şolay bildirüvler her ay  gele bolgan. Belgili kuyde çapkınna yada dav türtüşüvde yesir bolup golga tüşken  muhacirleni Oruslar bir de gızganmay tav milletleni vakillerinnen ese eki keren artık etip taksirganlar.Olanı gaytmas Sibiryalaga yiberginçe Temirhan -Şuradagı kumandannı tusnagınna halide sürgünge yiberilmegen barıda Dağıstanlılanı atların yazıp ,paça generalni birisine yibere .Şonna bar barıda adamlanı atların esgere turmaylı Gumuk yurtlardan gaçıp-çığıp tutulganların aytsakda  tamanlık etedir dep oylayman:
           Yusup Muratoğlu-25 yıl Töbencungatey
           Sultan Muratoğlu-25 yıl Töbencungatey
           Murza  mamat Hsanoğlu-35 yıl Targu
           Çeriv   Mirzaoğlu-35 yıl   Töbengazaniş
           Umma yusupoğlu-35 yıl Töbengazaniş
          Alibek    Temiroğlu-35 yıl  Heli
          Nuh       Eldaroğlu-34  yıl  Dörgeli
           Abdulla Alioğlu    -30 yıl    Paravul
         İslam    Mamatoğlu-40 yıl  Paravul
Tusnakda saklanaganlanı arasınna  özlege hukmu çığarılgan bugun -tangala degenley zincırlaga da buhavlanıp yırak yolga çıgacaklarıda bar.
Olardan Endreyli Han Mutsal Atayoğlu,Vladikavkaz Galada Töbencungateyli Kurban Dada oğlu va Helili Cavat Taştemirov -Brest-Litovskige, Ali Soltan Mahmatoğlu Novaçerkesdegi sürgunge baktırıla.
Şo örde esgirilegen yılnı  yazbaşınnan   aradan  2-3 ayda getmeyli Paça asgerler Gunip tavda Şamilni golga alacak galgan ömrunu ol Rusyada altın Çeltirni içinne ötgerecek , imamaga şunça yıllar davlar yürütmaga komek etken muhacirler busa Sibiryada ölüp ,ölmegenlerine busa ata yurtlarınna turmaga goymay yat yerlege Turkiyalaga çığıp-getip milletibizni tarihini betlerinnen bolmaganday tasbolup getecek.
               YERMELOVNU KAĞIZI
TÜMGENERAL  KRABBEGE:Bu aynı 15.inne Trguda bolmaga hıyalım bar.Men gelgençe garapturmay Mehtuli Hanlıktagı va Şavhallıktagı başgotterivleni yançmaga garagız .Yerli halknı bizin asgerlege garşı turuvuna kim va ne zat sebep bolganın va batırevni kim öltürgenin mekenli kuyde toktaştırıgız.
      Maga albay yevreniov bildiregen kuyde Mehtuliler Gagaşuralı Hasan Gadini artına tüşüp yürüp va ol aytagan har sozge tınlaylar.Amaldan geleturup ,Hasan Gadini golga almaknı gastın etigiz.
Asgerleni Töbencungateden çıgarmaga algasamagız .Maga yetişken habarlaga göre  Mehtuliler tüpten taba yaşırtkın bizge garşı davga hazirlene ,Şavhal özünü güçsüzlügünnen Gazanışlılanı ters işlerin yaşıra va olanı ebinnen gelip bolmay bizge bir zatta bildirmey pısıp tura .Gazaniş tezden berli başgötterivçileni yurtu ekenni bulayda belgili.
     Onnan gayrı da Kapirgumuknu Biyini görüşleride şeklik tuvdura , özüne inanma yaraygan adam tugül şonuda hisapka salıgız.
        KUMUKİA  İNTERNET SİTESİNDEN  ALINMIŞTIR.
         YAZUVÇU: ALAV ALİEV


               KUMUK    TARİHİNİN  KRONOLOJİK   SIRASI
  IV.yy   Kafkas  Gunniyesinin  Kuruluşu-Gunni Krallığı.Garabudahkent ve Ullubuynak bölgesinde Varaçan şehrinde Kumukların ilk akrabalarının ortaya çıkışı
  558-   Kafkas Gunniyesinin birleşimiyle Semender-Targu şehrinde Hazar Devletinin doğuşu
 VI.yy-    Varaçanda  Gunni-Kumuk dilinde mukaddes hiristiyanlık yazımlarının tercümesi
  VII.yy-  Gunni  şehri  Targu  Vardapeta -Gevonda halifelerinin tarihinde zikrediliyor.
  682-    Kafkas  Gunniyesinde  hirstiyanlığın kabulü.
 VIII.yy-  Hazar şehri  Targu , Arap ortaçağ tarihi kaynaklarında adı geçiyor.
713-737  Arapların  Hazarlara ve onun federasyonu olan Kafkas Gunniyesine karşı savaş seferberliğine başlaması.
713-714- Anji şehrinin Arap komutanlar tarafından ablukası.Anji halkının
kendi kalelerini kahramanca savunması.Anjide Arapların geri püskürtülmesi.
721-722   Targu  Arap komutanı  Cerrahanın  Hazarıyaya yaptığı seferle anılıyor.
722-723-  Hazaryanın başkenti  Volgadaki  İtil Kalaya  taşınıyor.
727-728-  Semender-Targu  Arap komutan  Maslamun  Hazaryaya seferiyle anılıyor.
737-738-   Arap komutan Mervananın ve Ermeni prensi Aşotanın Gunni şehri  Targuya  ortak seferi.
737-            Kumukların yönetim birimlerinde müslümanlığın kabulü.
 IX .yy 2.ci yarısı  Semender-Targu şehri Hazaraların güneydeki sınırlarını genişletmesiyle anılıyor.
 X.yy-   Semender-Targu  Al-Balhi nin yanında yer alıyor.
 943-   Semender-Targu  Cindan Krallığının başkenti gibi  ,
 969-   Semender-Targu   Ruslar tarafından saldırıya maruz kalıyor.
 977-   Semender-Targu   yeniden  küllerden diriltiliyor.
  X.yy-   Semender-Targu   mukaddes bir Hazar  şehri olarak adlandırılıyor.
  X.yy-   Semender , Hazar ovasının  kuzeydeki şehri olarak  olarak Hazar Kralı  İosifonun  Kordoskiye yazdığı mektupta belirtiliyor .Kordoski  İspanya kralıdır.
  913-916- Semender-Targunun yükselişi , Cindan Krallığının doğuşu,
   Semender-Targu başkentiyle Kumuk Milli Devletinin kuruluşu.
 943-     Cindan Kralı Salnfanın islamiyeti  kabulü.
1030-    Semenderin Gence Emiri İbn Fadluna  tarafından tahrib edilişi Kumukların ve Hazaraların İbn -Fadlunaya karşı ortak seferi ve onları güney sınırlarına sürmeleri.
1030-1064-  İlk Kumuk Şamhal soyunun ortaya çıkışı ve Çopan şavhal.
 1064-           Semender-Targunun Şamhallığın ilk döneminde yeniden dirilişi ve ihya oluşu.
XI-XII.yy-         Şevhal-ı Melik,Şavkal kralı,oğuzlar dönemindeki Dedem Korkut  kitabında zikrediliyor.
1131-             Abu-Hamid Al Andulisi  Kumukları diğer Kafkas kavimleri arasında  gösteriyor VIII .yy. da Maslam -Bin- Abdul-Malik döneminde müslümanlığı kabul edenler olarak  bahsediyor.
XII.yy-             Kaşgarlı Mahmut Suar şehrinde kuzey-doğu Kafkasta Kumuklardan bahsediyor.
1253-1255   Kumuklar  Moğol saldırılarına maruz kaldılar ahali ve topraklar Moğolların eline geçti.
1258-             Şavhalların Tahta çıkması  ,Tarkovskilerin akrabalarının tahta geçmesi,Targu Şamhallığının kuruluşu vilayetlerin Targu merkezli
birleşimi.
1274-             İbn-Saydanın formunda Nahr-al-Gahamda okuma yazma ve hesap öğretiliyor.
1318-1319,Ahçuvar  Şavhal ın  Dhadaevski de anıtı dikiliyor.
1376-              Targu  Derbent yakınlarındaki Katalon resimlerinde görünüyor.
1386-             Kaytak el yazmalarında Sultan Şavhalın adı geçiyor
1394-1396    Targu Timur zamanı tarihlerinde anılıyor.
1396-             Timurun Targuya  yerleşmesi,Kumukların Timurun oğlu Miran Şah yönetimine girmesi
1401-               Targunu rum kaynaklarında yer alması ve misyonerlerin gelişi
1420-              Kumuk  Valisi  Türk Padişahı  Sultan  Mehmet Hanın mektuplarında  ismen zikrediliyor.
1441-1442-    Kumukların Miran Şah egemenliğinden kurtulması  Cengiz han soyundan  yeni bir Şamhalın iş başına gelmesi.
1466-              Targunu adı  Afanasıya  Nikitinanın üç denizler eserinde adı geçiyor.
1485-              Targu  Anduikinanın  mirasında  görünüyor.
1488-              Targu İran tarihinde Şeyh Haydarın Dağıstana ve kafkasyaya yaptığı seferlerde ele alınıyor.
1494-1495-   Şavhal  Ahtordaki  Arap elyazmalarında  görünüyor.
XV-XVI-yy -bitimi,  Rus ve Kabartay belgelerinde Kumuk yönetimi sık sık dile getiriliyor.
XVI-XVII yy.     Kırım,Kazan,Astrahan ve Moskova  arasında  altın orde  mirasının  mücadelesi ve onun Kumuk Şamhallarındaki etkisi.
XVI-XVII-         Kuzey-doğu  Kafkasyada Targu Şamhallarının Politik güçlülüğünün  boyutu.
1555-             Şavhal Tarkovskiy IV  İvana Rusyanın hakimiyeti altına girmeyi önerdiği mektubu gönderdi.
1552-              İvan Grozniy  Kazanı fethetti.
1555-              İvan  Grozninin Astrahanı fethi ve Rusyanın Kafkasyada  yayılması.
1557-             Prens  Temrukun Çar  IV  İvana Kabartayların  Rus hakimiyetine alınması için ricası  ve Targu Şamhallarının  baskınlarının püskürtülmesi için kendilerine yardım yapılması için ruslara baskı yapması.Buynaks valisi Kırım Şavhal Moskavaya bir mektup gönderdi.
1560-            Moskavalı savaşçılar Kabartay güçleriyle beraber Targu Şamhallığına karşı birlikteler.Targu şehri Astrahanlı  savaşçılar tarfından Geremisinov liderliğinde kuşatılıyor .Bütün gün boyu meydan savaşı sürüyor Buday Şavhala Targuyu bırakması için boyun eğdiriliyor.Geremisinov Targuyu ele almayı denemiyor ve şehri yakarak Astrahana dönüyor.
1566-            Şavhal Buday kendi güçleriyle Kabartay topraklarında savaşmaya devam ediyor ve bir meydan savaşında öldürülüyor.
1566-            IV  İvan  Sulak bölgesine güçlerini yerleştirme niyetindedir.Şavhal Biybulat yoğun saldırılar karşısında topraklarını kaybetti ve Kırım Hanın yardımına baş vurdu.
1570-        Sultanlık yönetimi  Rusyanın bu bölgedeki hareketlenmesine muhalefetan bir bildiri yayınladı bu bildiri sadece Terek bçlgesi için değil diğer bölgeleride kapsıyordu.
1578-         Kumuklar    Osmalı himayesine girdiler .Çopan Şavhal Tarkovskiy ve kardeşi  Tunç-Alav  Osmanlı himayesini kabul etti.
1578-         Osman  Paşa  Özdemiroğlu Osmanlı yönetiminin Kafkasyadaki yetkilisi  Çopan Şavhalın Yeğeni Rabia-mihridili Hanımla evlendi.
1588-        Çopan Şavhalın ölümü Targu  yönetim birimlerinin Oğulları olan prensler arasında  bölünmesi,
 Buynaks bölgesi,Prens Eldara
 Kazaniş  bölgesi,Prens  Muhammede
 Kafir-kumuk , Andi,Gelinskiy bölgeleri Prens  Geraya.
 Targu bölgesi, Prens Surhaya  verildi.
1589-1605. Surhay Şavhalın  Targu -Kumuk Hanlığının başına geçmesi.
1590-           İran Şahı I Abbas Türk  Sultanın kendisi için bir yararı olmayacağı hükmüne vardı.Derbentte bir Türk Garnızonu kuruldu.
1591-          Genaral Zsekinanın 20 bin savaşçısı Targuya karşı  sefer düzenlemek istedi Şavhal 12 bin savaşçıyı söküp çıkardı.
1592-Sonuçta hırslanan Rus savaşçıları Targuyu ele geçirdi Targu yağma ve yakma eylemlerine maruz kaldı.Tarihçilerin söylemlerine göre
Şamhal yaralandı çok sayıda insan öldürüldü.
1592-        Osmanlı yöneticileri Rusyanın Kumuklar bölgesindeki eylemlerini kınayan özel bir notayı rus konsolosu Hoşçokinaya iletti ve tepkilerini dile getirdi.
1594-       Prens   Kumandan  Hvopistinanın idaresi altındaki RUs savaşçıları Şamhallığa karşı tekrar yeni bir sefere başladı,işgal altındaki Targudan Şamhal akrabası olan Kırım Şamhaldan yardım istedi.Gürcistan prensi Aleksandr Dostluk ruhhaliyle Gürcistandan Terek bölgesine giden yolu açtı.Rus savaşçılar Targuyu işgal etti.Torkali,Tümen ,Endrey bölgesini aldı.Sonuçta Şamhal Rus savaşçılarını ablıka altında tuttu, bir gece rus savaşçıları firar etmek zorunda kaldı.Şavhal onları Terek bölgesine kadar takip etti,3bin Rus savaşçısı Targudan çıkarılmış oldu.
1595-    Avrupa saraylarındaki Rus diplomatlar aceleyle yayınladıkları bildirilerde Şavhal prenslerin kovulduğu halkın ise yakalandığı şeklinde bilgi verdiler.
XVIyy     Muhammed  Avabi-Aktaşlı geleceğin Derbentname isimli yapıtını yazacak olan kumuk  alimi dünyaya geldi.
1602-1603- Surhay Şavhalın elçisinin Moskavaya gelişi, Kafir Kumuklu Andi yöneticisinin ve Sultan Mut Endreylinin Rus yönetimine girme önerisi.
1603-Nisan Surhay Şavhalın, Sultan Mahmudun,Kabartay Prensleri Şoloh ve Kaziynin ve Tümen Prensi Suyunçaleyenin elçilerinin Moskovaya gelişi.
1603-sonbahar Rusların Buturlina ve Pleşçevin idaresinde Targuya karşı seferi .Endrey ve Erpeliyi işgalleri .Çetin bir meydan savaşından sonra Kumuk Hanlığının başkenti Targuyu ele geçirmeleri.
1604- kasım Targuda ve Ovalarda Rus savaşçıları hakim oluyorlar.
1605-Kış-ilkbahar ,Targuda Rus işgali devam ediyor Rus savaşçıları burayı kendilerininmiş gibi  yönetiyor.
1604- Surhay Şavhal dağlarda ölüyor.
1605- Buturlina ve Pleşçevin askerlerine karşı mücadele ölmüş olan Surhay Şavhalın oğlu Adil-Gerey ve Çopan Şavhalın büyük oğlu Sultan Mut önderliğinde büyük mücadele.Herikiside seferberlik ilan ederek binlerce Terekeme, Akuşinsi,Avar,Karaçay güçlerini kendi saflarına çekmeye başarıyorlar.
1605-Nisan başları, Kumuk güçleri Buturlina ve Pleşçevin güçlerini Targuda kuşatıyor Adil-Gerey Tarkovskiy  Buturlina ile anlaşmaya girişiyor ve sonunda Adil -Gereyin şartları kabul ediliyor Targu savaşsız olarak bırakılıyor.
1605-Karaman meydan savaşı,Adil-Gerey Tarkovskiy ve Sultan Mut Endreylinin güçleri bu bölgedeki Buturlina ve Pleşçevi ezici nir mağlubiyete uğratıyorlar 7.bin Rus askeri bölgeden uzaklaştırılıyor ve öldürülüyor her iki şavaşçıda bu savaşta ölüyor.
1605- Sürhay Şavhalın oğlu Adil-Gerey Başarılı oluyor.
1610- Kumuk prensleri Gerey ve Eldar ant içerek Rus hakimiyetine sadakatlarını sunuyorlar.
1612- İstanbulda İran ve Türkiye arasında Anlaşma imzalanıyor Kumuk Şamhalının görüşleri üzerinde anlaşma sağlanıyor ve Türk Sultanının hakimiyeti kabul ediliyor.
1614- I. Şah Abbas ile Gerey Tarkovskinin kızkardeşinin evliliği gerçekleşiyor.
1614- Adil Gerey Şah Abbası Dağıstan Hanı olarak ilan ediyor.
1614- Fedoroviç Mihail Romanov Adil-Gerey Şamhala Rus hakimiyetini kabul etmesi için teklif götürüyor.
1614- Şamhal Adil-Gereyin elçisi Tomoduk diplomatik misyonunu Moskavaya götürüyor.
1614-1619-Endreyli Sultan Mut  ve Kırım Şavhal Eldar arasında  feodal yapının oluşması,
1615- Terek  bölgesindeki savaşta Türklerin ve Sultan Mutun yardımıyla Golovinin ordusu geri püskürtülüyor.
1615-I.nci Kumuk  Kurultayı,uluslar arası ilişkilerin ve bölge birleşimlerinin durdurulması.
1616-Gerey Tarkovskiye  Mihail Ferderoviçin  Takdir belgesi.
1616-Kırım Han Şevhal Gereye karşı İranlıların ve Rusların kendi topraklarında manevra yapmaları ve bölgeyi ortadan kaldırmaları niyetlerine destekverdiği gerekçesiyle savaşa hazırlanması ona Endreyli 
Sultan Mutun destek vermesi ve kardeşi mutsalında  katılması.
1617- Kumuk Prenslerinin II.nci kurultayı.
1618- Kumuk Prenslerinin III.ncü kurultayı , Kumuk prenslerinin dünya barışına katılmaları.
1618- Kırım -Şavhal Eldarın Çar Mihail Federoviçe Rus hakimiyetine girme isteğinde olduğunu bildiren bir  belgeyi  vermesi.
1619-Terek bölgesi komutanı Velyaminov yazdığı bildiride Eldar Tarkovskinin ve Sultan Mutun arasının iyi olmadığı ve hatta Sultan Mutun Türklerden VE kırım Şavhaldan yardım  umudu olduğu şeklinde görüş bildiriyor.
1619- Eldar Tarkovskiy ve Sultan Mut arasında  barış sağlanıyor ve karşılıklı olarak birbirlerine emanetler veriyorlar.
1621-IV.Kumuk kurultayı,
1622-Kırım-şavhal Eldar Rus hakimiyetini kabul ediyor,
1623- Şamhal Gereyın ölümünden sonra yerine Eldar  Tarkovskiy  geçiyor.
1623- V.nci Kumuk kurultayı
1623-1635 Targuda Surhay Şavhalın oğlu  Eldar Şavhalın Yönetim yılları
1631-Sultan Mutun oğlu Aydemir Rusyaya sadakat andı içiyor.
1632-Eldar Şavhal ordusuyla  I.nci Şah Sefi  idaresinde Gürcistan üzerine yapılan sefere katılıyor.
1633-Endreyde Kumukların VI. kurultayı.Endreyli Sultan Mutun oğlu Aydemirin hakimiyetinin sağlamlaştırılması.
1633- Alıpkaç Şamhalın oğlu Eldarın Grek Şehrine emanet olarak verilmesi.
1634-Terek komutanı  Provskiy ,Sultan Muta karşı yaptığı savaşta Eldar Şavhalın yardım teklifini reddediyor.
1635-Eldar Şavhal Targuda ölüyor.Yerine Sultan Mutun oğlu Aydemir geçiyor.
1635-1641- Kumuk yönetiminde Aydemirli yıllar.
1635-  Kumuk savaşçılar Kırım Hanlığı ve Osmanlıların yanında azova kuşatmasına katılıyor.
1634- Adam Olearyanın gelişi Gostinskinin elçilerinin Kumuklarla birleşimi.
1641- Kumuk ve Rus güçlerinin kabartaylar üzerine ortak seferi ,bu sefer esnasında Malke nehri kıyısındaki meydan savaşında Aydemir Şavhal ölüyor.
1641-1660- Targuda Surhay Şamhal yönetimi başlıyor.Gerey Tarkovskinin oğlu olan Surhay Şamhal I.nci Sefi döneminde İran sarayında yetişmiştir.
1641-Eldar Şavhalın oğlu Alhas yada diğer adıyla Sefi Kuli Han yetiştirilmesi için Şahın sarayına emanet olarak veriliyor.Inci Şah Sefi beylerbeyi olarak Şirvan ve Erivan  yönetiminde bulunuyor.
1643- Çar Mihail Federoviç Surhay Tarkovskiye bildiri veriyor.
1645-Endreyli Ullubiyin gelişi, ve Sulak bölgesi yöneticiliğine Sultan mutun oğlu Kazan-Alpin seçilmesi.
1641- 1642 Şavhal Surhay ve Kazan-Alpin aralarının bozulması ve kargaşalık başlaması her ikiside kendi güçlerini kullanarak birbirlerine karşı üstünlük sağlamaya çalışması,
1645-1650-Şavhal Surhayın insiyatifiyle Kumuk ve Nogay sınırlarında Astrahan steplerinde rahatlama görülmesi,Nogayların Kumuk tarihi İçinde Kumuk Nogayları yada Targu nogayları olarak adlandırılması Targu Şamhalının  savaş güçlerinin o bölgede hatırı sayılır bir şekilde arttırılması.
1645- Surhay Şavhal Endrey bölgesinde bağımsız bir yapıya sahip olan Kazan-Alpin politikalarını geçersiz kılmak ve onu kırıp geçirmek amacıyla bir sefer düzenliyor ama ona dokunmuyor onun topraklarını kullanarak batıya Kabartay bölgesine Prens Kaziy Mudarova saldırıyor.
1647- Ünlü Türk Tarihçisi ve Coğrafyacısı Evliya Çelebi Targuya Kumukiyaya geliyor.
1647- Surhay Şavhal oğlunu Nogay prensi olan Çoban-Mirzanın kızı ile evlendiriyor.
1650-Germençik meydan savaşı,12 bin Nogay güçlerinin Targu Şamhalına minnettarlık  iadesi Endreyli Kazan-Alpinde katılımıyla savaşçılar sefere koyuluyor Targu yakınındaki Germençik ovasında Nogay Prensi Çoban Mirza ve Surhay Şavhalın savaşçıları birleşiyor ve Surhay Şavhal  Çarlık bayrağını alıyor ve kaliteli bir hediye olarak II. Şah Abbasa gönderiyor.
1651- Surhay Şavhal ve Kazan-Alp birlikte Sujenskiy şehrine ve sefer düzenliyor bu sefere Amirhan Kaytakskiyde eşlik ediyor.
1652- Şavhal Surhay ve Kazan-Alp güçleriyle beraber Aktaşta kalıyor.
Burada  Terek şehrine ve Astrahana sefere hazırlanıyorlar  ve Kırım Şavhala kendilerine yardım etmesi için elçilerini gönderiyorlar.
1653- Surhay Şavhal Astrahana sefere hazırlanıyor 12 bin atlı ve yaya savaşçı topluyor.
1658- II.Şah Abbas kasıtlı olarak 2 gücünü Kumukiyaya yerleştiriyor bunlardan biri Targu karşısına konuşlandırılıyor.Surhay Şavhal stratejisini yeniden oluşturuyor ve Kumukiyada  anti-iran bir ayaklanma başlıyor30 bin kişi katılıyor .Bu ezici ayaklanma üzerine II.Şah Abbas 20 bin kişilik ordusunu geri çekiyor.
1659- Şavhal Surhay Tarkovskiy, Ahmet Han Cüngateyskiy, Kazan-Alp Endrevskiy  Buynak valisi Buday  Bek Rus hakimiyetine giriyorlar.
1660- Surhay Şavhal Targuda ölüyor.
1660-1682- Targuda Buday Şamhalın idare yılları.
1667- Şah Süleyman 1667-1694-  güçlerini Buday  Şamhala  karşı Koysu ırmağı üzerine yerleştiriyor.
1667- Stepan Razinanın Targuya seferi .
1669- Stepan  Razinanın  tekrar gelişi, Targuluların ve onun Şavhalların yönetimini alma teşebbüsü.
1675- Buday Şavhal Tarkovskiy Kırım Hanının Moskavaya karşı birleşme teklifini kabul ediyor.
1676-Kafir Kumuk yöneticisi  Asan Bek Mirza kendi eliçisini Astrahan üzerinden Moskavaya gönderiyor.
1677-Buday Şavhal Rusyaya sadakatini gösteren belgeyi çeşitli hediyelerle beraber moskavadaki çarlığa iletiyor.
1677-Kafir Kumuk yöneticisi Asan Bek  idaresi altındaki Kumuklar Rus-Türk savaşına Çirinomdan korktukları için Rusların  yanında yer alıyorlar 1677-1678.
1682- Buday Şamhal Targuda ölüyor.
1682-1700- Targu yönetiminde Murtazali Şavhallı yıllar.
1689- 50 bin Kumuk, Nogay, Çerkezlerden oluşan güç, Kırım Hanı Salim Gerey  Hanın yardımına gidiyor ve Golitsinanın orduları  püskürtülüyor.
1694- İranda Sefeviler devri  ve Şah Hüseyin, onun yanındaki baş veziri ise Eldar Şavhalın oğlu Sefi Kuli Handan olan Fath Ali Han Dağıstani.
1700- Murtazali Şavhal Targuda ölüyor.
1700-1725- Kumuk yönetimi Targuda Adil-Gerey Şavhallı yıllar.
1712- Ünlü yönetici , geleceğin ünlü edebiyatçısı ve şairi Ali Kuli Hanın doğumu.
1715- Astrahan savaşçısı Volinskiy ve Şah Hüseyinin  başveziri Fath Ali Han Dağıstani Rus-İran dostluk ve saldırmazlık antlaşmasını imzalıyor.
1718-I.Petro Rus egemenliğini tanıması için Adil-Gerey Tarkovskiye bir ültimatom veriyor ve Adil-Gerey Şavhal  Rus egermenliğini tanıyor.
1719-Adil-Gerey Şavhalın elçisi Mahmat Bek Alıpkaçiev diplomatik misyonuyla Moskavaya gidiyor.
1720-Adil -Gerey Şavhala yabancı dostlarından  savaş yardımı teklifi geliyor.I. Petronun Kafkas halklarına mahsuben  Tatar dilinde yazılmış savaş tehdidi.
1722-15 Temmuz-I.Petronun Hazar seferinin başlaması.
1722-15 Temmuz Kumuk yöneticileri, Adil-Gerey Tarkovskiy, Prens Sultan Mut Yaksaylı I.Petronun savaş kampını ziyaret ediyorlar savaş kampı Sulak bölgesinde Kaziyurt civarında bulunmaktadır onlar buradaki görüşmelere yöneticilik yapıyorlar.
1722-15 Ağustos,Şavhal Adil-Gerey I.Petroyu Targudaki sarayında ağırlıyor ve daha sonraları onun savaş şartlarını kabul ediyor.
1722-20Ağustos I.Petronun Adil-Gereyi Dağıstan valisi olarak atama kararnamesi ve onun bu bildirisi üzerine Otemişli Sultan Mutun başkaldırışı.
1722-Eylül Kutsal haçlı-Stavropol güçlerinin Sulakta yerleşmesi.
1723-Rusya ve İran arasında İranın Dağıstan, Şirvan,Mazenderan,Astrabad yönetimlerinden sonsuza dek uzak durması şartıyla bir antlaşma imzalanıyor.
1725-Adil -Gerey Şavhalın oralardaki hoşnutsuzluğu .Çünkü I.Petronun emri üzerine Ruslar kutsal haçlı ordusuyla orada kaldılar ve 30 bin savaşçı orada konuşlandırıldı.
1725-Kutsal haçlı güçlerinin generali Kropotov Targuyu yıkıma uğratıyor I.Petro Targu Şamhallığını ortadan kaldırıyor .Şavhal Adil-Gerey Arhangaelskiy bölgesindeki Kole şehrine sürgün ediliyor.
1733-Kırım güçlerinin Fatih -Gerey  kumandasında Kumukiyaya seferi.
1734-Nadir Şah Dağıstan yönetimini ve kendi Targu Şamhallığını onarmak ve yeniden kurmak için Dağıstana sefer düzenliyor.
1734-1765- Adil-Gereyin oğlu Hasbulat Şavhalın Dağıstan  Valisi ve Targu yöneticiliği yılları.
1742-Hasbulat Şavhal oğlu ile beraber Rusyanın himayesini kabul ediyor.
1743-Cungutaylı savaşçılar Mehtuli Ahmat Hanın idaresinde yenilmezliği
kabul edilen Nadir Şahın ezici bir şekilde kendilerine yenilgi getiren Andalaski meydan savaşına katılıyorlar.Türk Sultanı Ahmet Han yenilmezlik ünvanını kendisine mal ederek  kendini Hanlar Hanı olarak ilan ediyor.
1765-Dağıstan Valisi Hasbulat Şavhal  Tarkovskiy ölüyor.
1765-Kumuk Yöneticisi Mehti Şirdançi.
1765-Kumuk yönetiminde Gerey-Bam- Matulskinin oğlu Tişsiz Bammat.
Kumuk yönetiminde taht savaşları ,Mehti .Murtazli,Bammat ve Hasbulat Şavhalın çekişmeleri.
1765-Murtazalinin kendi gönüllü suvarileriyle ve yandaşlarıyla Targuya hücüm etmesi ve Tişsiz Bammatın Erpeliye sığınması.
1765-Kumuk Prenslerinin VII . toplantısı, çoğunluğu Kazaniş bölgesinden olmak üzere komşu bölgelerin çok sayıda tanınmış yüzlerinin bir araya gelişi.
Şamhalların kendi aralarındaki  yönetici  seçiminin durdurulması Şamhal olacak kişilerin Sadece Mehti Hanın soyundan gelmiş olmasının kabulunun karara bağlanması.Bu durumda Mehti Hanın en büyük oğlu Murtazalinin Şamhallığı işaret ediliyor ve Murtazali Şamhallığını  ilan ediyor.
1765-1782- Kumuk yönetiminde Murtazalili yıllar.
1776-Şavhal Murtazali Rus hakimiyetini kabul ediyor.
1780- Anjınamenin yazarı ünlü kumuk alimi Kadir Mirza Amırkentli doğuyor.
1782- Murtazali ölüyor.
1782-1794- Targuda Bammat Şavhal Buynak valisi ve Dağıstan yöneticisi.
1784- Ahmat Han Mehtulinskiy Kendi halkıyla bereber  Türk Sultanının emrine giriyor ve Türkiyeye göç ediyorlar.
1786-Bammat Şavhal Rus hakimiyetine giriyor.
1794- Bammat Şavhalın ölümü 1794-1830, Kumuk yönetiminde Mehti Şavhallı yıllar.
1796- Şah Ağa Muhammed  Dağıstan Yönetiminden kendi himayesine girmesini istiyor.
1796-Ekim- Mehti Bek Tarkovskiy,Kaytak Usumisi, Tabsaran Kadılığı,Mehtuli Hanlığı bir toplantı düzenliyorlar .Ağa Muhammed Şaha karşı olma eğilimi  olduğundan Rusyanın yardımına başvurulması kararlaştırılıyor.
1796- Kızılyar şehrindeki general Zubova atlı güçleriyle Targu Şamhallığının yardımına geliyor ve İran üzerine sefere katılıyorlar.
1798-1799- Şavhal Mehti Bek Şavhalyangıyurt ve Şavhaltirmen isimli iki köy kuruyor ve Buralara Targu halkının bir kısmı ile Kahulya,Alburkent ve diğer köylerden insanları buraya yerleştiriyor.
1799-İmparator Pavel  Mehti Bek Tarkovskiye Tümgenerallik  nişanını verme karanamesini yayınlıyor.
1801-Avar Hanlığı  Kumuk Prensi  Sultan  Ahmat  Han  Mehtulinski nin Emrine giriyor 1823 e kadar onun idaresinde kalıyor.
1801-Rus-İran antlaşması imzalanıyor.
1802-Rusyanın insiyatifi üzerine Doğu Kafkasyada  Rusyanın  hakimiyeti şartıyla  federetif bir yapı yaratılması için  Georgiyevski  antlaşması imzalanıyor.
1804-1813-Rus -İran savaşı.
1806-1812-Rus -Türk savaşı.
1806-Resmi olarak Kumuk Şamhallığının Rusyaya katılımı.
1806-Mehti Şavhal Tarkovskiy Dağıstan  Valisi ,  Çarlık güçlerinin işgali yıllarında  Derbent Hanlığının  kendi yapısını koruması bütün gelirlerinin Derbent hanlığına bırakılması şartları.
1806-Mehti Şamhala gösterdiği sadakat ve başarılar nedeniyle devlet sembolü olan bayrak ve çeşitli simgelerin verilmesi.
1813-Gülistan antlaşmasının imzalanması buna göre Kumuklar ve bütün Dağıstan Rus yönetimine katılıyor.
1819-1823-Kumukların Umalat Bek Bunyaklı idaresinde Ayaklanması General Ermelovun güçleri ve Şamhal milislerinin  müdahalesi.
1821-Daha sonraları Gurnay adını alacak olan  Targu Tav  kalesinin inşa edilmesi.
1827-1828-Rus-İran savaşı
1828-1829-Rus -Türk savaşı
1830-Targu depremi.
1830-Mehti Şavhal Tarkovskiy oğlu Şahvali  ve birçok gönüllüyle beraber I.Nikolanın taç giyme törenine Saint-Peterburga geliyorve şavhalın büyük oğlu Süleyman Paşa Şavhallığını ilan etmeye çalışıyor.Ülkesine dönüş yolunda Şamhal ölüyor.
1830-Musselim avulda Yırçı Kazak doğuyor.
1830-1836-Dağıstan ne Buynak valisi olarak Targuda Süleyman Paşa yönetimi.
1831-Şavhal Mehti Hanın 2.ci oğlu olan Abu -Müslim Hanın Gazi-Molla ile ilişkisi olduğu gerekçesiyle Saratov şehrine sürgüne gönderiliyor.
1831-Gazi mollanın müridlerinin Kum-Torkali ve Targuda ayaklanmaları Gurnay Kalasını kuşatmaları, Targu ve Amırhankentte Çar ordularının yağmaları ve yangınlar.
1832- Kumuk toprakları olan Temir-Han-Şurada aynı isimle bir ordunun kurulması ve  halkın yakın köyler olan Halimbekavul,Muselimaul ve Kafir Kumuka göç etmesi.
1836-Süleyman Paşanın  ani ölümü.
1836-1860-Kumuk yönetimi Targu ve Kafir Kumukta Dağıstan ve Buynak valisi olarak Abu-Müslim Hanın yönetime gelişi.
1839-Abu-Müslim Hana en yüksek ödülün verilmesi onun soyundan gelen evlatlarının en büyüğüne şamhallık derecesinin layık görülmesi ve kendisininde Rusyanın en yüksek yöneticileri arasında yer alması.
1843-2 Kasım Şamilin Temir-Han -Şura baskını.
1842-Kumuk şehri Anji ye I.Petronun isminin verilmesi ve port petrovsk isminin temelleştirilmesi.
1843- Kumukların ünlü sufi Şairi Kakaşuralı Abdurrahmanın  Atlıboyunda ölümü.
1844-General Borontsovun Kafkas yöneticiliğne ve baş komutanlığına atanması.
1845-Borontsovun dağlı halkıların hanelerine ,dinlerine, mülkiyetlerine dokunulmayacağına dair bildirisinin yayınlanması.
1851-Ullu-Buynakta  Şamilin naibinin baskını çarpışma esnasında Şahvali-Bek- Tarkovskinin müridler tarafından katli.
1851-Abu-Müslim-Han Tarkovskiy Çar yönetimine Port  Petrovsk civarında üzüm bahçeleri açmaları için toprak veriyor.
1852-Şamilin Naibi Hacı Muradın Cungutay baskını.
1853-1856-Kırım savaşı ve Kumukların Osmanlı topraklarına yapacakları ilk göç dalgasını başlaması,
1856-İmparator II.Aleksandrın Astrahandan gemiyle PortPetrovska gelişi.
1856-Hazardaki Port Petrovsk şehrinin isminin kullanılması konusunda II.Aleksandrın kararnamesi.
1858-1859-Yırçı Kazağın siyasi görüşleri nedeniyle Sibiryaya sürülüşü.
1859-Kafkas savaşının bitişi ve Şamilin gönüllü olarak Prens Baryatinskiye teslimi.
1860-Dağıstan bölgesinin Rusya İmparatorluğu içinde oluşumu ve fethedilen bütün bölgelerin dağlarda dahil olmak üzere Rusya imparatorluğu içinde yar alması.
1860-Dağıstan valisi Abu-Müslim Hanın ölümü ve Kafir Kumukta defnedilmesi.Yırçı Kazağın onun ardından ağlayarak şiirler yazması.
1860-1867- Kumuk yönetiminde Prens Tümgeneral Şamsuddin Han Tarkovskinin yönetime geçmesi.
1866- Temir-Han-Şuranın şehir yönetimine dönüştürülmesi.
1866-Şamilin ant içerek sadakla Rus kimliğini alması.
1867-17 Ağustos-Prens Şamsuddin Hanın asırlarca devam eden Targu Şamhallığından fragat ettirilmesi.
1867- 1 Ağustos-Targu Şamhallığının kaldırılması ve 1860 da oluşturulan Dağıstan bölgesine yeniden katılması ve Temir-Han-Şura bölgesinin oluşturulması.
1867-Raşit Han Mehtulinskinin kanunlarının ve yükümlüğünün toplanması , Mehtuli Hanlığının kaldırılarak  Dağıstan bölgesindeki Temir-Han-Şura  yönetim birimi içinde Rusya İmparatorluğuna dahil edildi.
1877-Dağıstan-Temir-Han-Şura Bölgesindeki  Kum-Torkali köyünde politikacı ve devlet adamı Celalattin Korkmazov doğdu,1877-1937.
1878-Dağıstan Savaş Yöneticisi Albay prens Nuhbek Tarkovski  doğdu,1878-1951.
1879-Terek bölgesinde Hasavyurt  şehrine bağlı Botayurt köyünde Ünlü Kumuk Şairi Yırçı Kazak öldürüldü.
1883- Rusyadaki Türkler arasında  İsamil Gaspirinskiy tarafından Tercüman gazetesi  yayınlanmaya başlandı.
1890-9 Eylülde Temir-Han-Şuraya bağlı Ullu-Boynak köyünde Ünlü devrimcilerden olan devlet adamı Ullubiy Buynakskiy doğdu,1890-1919.
1900-Rusyada modern Türkçülük akımının ortaya çıkması.XX.yy başlarında organizasyon ve eylemlerin bütünselliği içinde  Kumukların yoğun olduğu bölgelerdeki okullarda  yeni metodların işlenmesi.
1900-1914-Kumukların arasında  geneltürk gazetesi Tercümanın basımı ve yaygınlaştırılması.
1903-Karbudahkent,Targu,Gazaniş,Halimbekavul,Cüngutay,Dörgeli,Kaka-Şura,Soltan yangıyurt,Geli,Paravul,Yaksay daha sonraları,Temirhanşura,Port Petrovsk gibi Kumuk bölgelerinde Türk-Kumuk dilinde eğitim veren okulların açılması.
1903-Rus -japon savaşı.
1905-Birinci Rus Devrimi ve devrim hareketlerinin Dağıstanda  başlaması
1905-Müslüman Birliği-İttifak-al-Müslimin  partisinin kuruluşu ve onun yönetim birimine aktif olarak Kumuk Mahmut Şeyh Alinin katılımı.
1906-Kendi topraklarını savunmak için Atlıboyunluların  Çeriv Murza Supyanın önderliğinde  başkaldırmaları ,toplantıları ve  güvenlik birimlerinin o bölgeye baskınları.
1908-İstanbulda genç entellektüellerin oluşturduğu Türk Derneğinin kuruluşu başına ise ünlü Türk-Tatar entellektüeli Yusuf Akçuranın geçmesi ,Akçura  Kumuk olan üvey babası tarafından yetiştirilmiştir.
Derneğin kurucularından biri Celal Korkmazov idi.Buraya daha önce burjuva -demokrat devrimcileriyle bağlantı kurarak Paristen gelmiştir.
1908-Kahirede Kumuk Ahmet Saip Kaplanın liderliğinde Genç Türkler organizasyonu kuruluyor.Burada ayrıca Alsancak Gazetesi-Türk-Şurayı Ümmet  gazeteleri yayınlanıyor.
1910-Saint-Petersburgda General  Ali Şeyh Ali  liderliğinde  Sırat-al- müstakim-Doğru yol partisi kuruluyor.
1910-İstanbulda Celal Korkmasov  İstanbul Haberleri isimli Rusça bir gazete çıkarıyor ve bunu yasadışı yollarla Rusyada yaygınlaştırıyor.
1910-Türkiyede Osmanlı Sosyalist Partisi kuruluyor.Kurucuları arasında Celal Korkmazov ve Ahmet  Saip Kaplanov  da bulunuyor.
1910-Bir grup Kumuk Aydını Kumuk dilinde Kumuk Gazetesi isimli bir gazeteniyi yayınlama girişiminde bulunuyorve gazete yüksek yargı organları tarafından kabul edilmiyor.
1912-Türk dilinde Millet Gazetesi yayınlanıyor.Baş yazarı ise Yüksek Şura Millet vekili Salimgerey Canturin ve eşi Şeyh Alinin kızı Emine Hanımdır
1913-1914- Targu Kumuklarında arap harflerini koruyucu söylemlerin ve dalangalanmaların ortaya çıkışı.
1914-1915-Birinci Dünya Savaşı ve Kumukların savaşa katılımı.
1914-10 -Eylül,Kumuk Tiyatrosu sanatçısı  sovyet sosyalist emek kahramanı sovyet halk sanatçısı Bariyat Muradovanın doğumu.
1917-Rusyada demokratik-burjuva Şubat  Devrimi,Kuzey Kafkasyada Vladikafkas şehrinde I. halk konseyinin toplanması,Kuzey Kafkas Dağlılar Birliğinin oluşumu.Güney-doğu Kazak savaşçıları,Kafkas Dağlıları ve Bozkır halklarının beraberlik antlaşmasının imzalanması.Kumukları temsilen bu antlaşmaya  Raşit Kaplanov imza atıyor.Birliğe üye her halkın kendi kaderlerini tayin hakkı iç işlerinde serbestlik oluşumu. Rusya Federasyonu içinde Dağlıların temsilcisi olarak Raşit kaplanovun seçilmesi.
Cemiyet-ul-islam partisinin merkezinde Apaşev liderliğinde milli bir komite formlandırılıyor.
1917-Kumukların ilk milli gazetesi Musavat adı altında yayınlanıyor ve aynı zamanda  Zaman isimli  gazete ve Tangçolpan isimli  dergi yayına başlıyor.
1921-1 -Mayıs  Kuzey Kafkas ve Dağıstan yöneticilerinin Vladikafkas şehrinde ilk toplantıları.Kuzey Kafkas ve Dağıstan dağlılarının merkez kömitesinin oluşumu.
1917-Kasım Dağıstanda Temirhanşura Şehrinde ilk Eğitim Fakultesinin açılışı ve eğitimin Türkçe oluşu.
1917-Kasım Port-Petrovsk şehrinde Ullubiy Buynakskinin ilk Kominist gençlik örgütünü kurması.
1918-Mayıs-11Dağlı idaresinin doğuşu.
1918-Mayıs-2   Temirhanşurada  Celal  Korkmazovun idaresinde Kominist hareketin faaliyete  geçmesi.
1918-Ekim Dağlı yönetimin daveti üzerine Targu ve Anji şehirlerine koruma amaçlı Türk askerlerinin gelişi.
1919-Ullubiy Buynakskiy Port-Petrovskta soviyet egemenliğini ilan ediyor.
1920-Dağıstanda yaşayan halkların Dağıstanın otonom bir yapıya kavuşması için çeşitli toplantılar düzenlemeleri.
1920-Kumuk Hasvyurt bölgesinide kapsayacak şekilde Dağıstan topraklarında Rusya federasyonu içinde Dağıstan Sovyet Sosyalist otonom  Cumhuriyetinin kurulması.
1920-İlk Dağıstan Sosyalist yöneticisinin Celal korkmaz olarak atanması.
1920-1950-Kuzey Kafkaslı göçmenlerin ülkeyi terk ederek  yurt dışına çıkmaları Pariste Haydar Bammatovun politik birliği sağlamak amacıyla Kafkas isimli politik bir gazteyi Avrupada yaşayan politik göçmen ailelere Türk dilinde yayınlamaya başlaması Kuzey Kafkasya demokratik halk devletinin doğuşunu sağlamak amacıyla Pr. Orhan Tarkovski nin Varşovada çalışmalara başlaması dergiler ve gazeteler çıkarması.
1921-Dağıstanın başkentinin Temirhanşuradan Port-Petrovska taşınması ve Devrimci Mahaç Dadayevin ismiyle değiştirilerek  Mahaçkala olması.
1921-Dağıstan Sosyalist Cumhuriyetinin otnom haklarının her yönüyle kabul edilip antlaşma sağlanması.
1921-1932-Dağıstan başkanlığına Celal Korkmazovun seçilmesi.
1923-Dağıstanda Kumukçanın resmi dil oluşu.
1925-Gelecekteki Kumuk Tiyatrosunu açılışına zemin hazırlayan birinci eğitimin Buynaksta başlaması.
1928-Latin Alfabesine geçiş.
1929-1939-Pantürkizm Bayrağı altında Kumuk aydınlarının muhalif politik görüşlerini ortaya koymaları.
1929-1930-9.Ocakta 1 Mayıs isimli toplumsal toprak birleşiminin oluşumu Targu,Kahulay ve Alburkentte birleşimin oluşumu,insanların kendi topraklarını bir bütünlük içinde kullanarak Sovyet Sosyalist rejiminin yerleştirilmesi.
1930-Kumuk tiyatrosunu doğuşu.
1937-Sürgündeki Kuzey Kafkas kuruluşlarının Varşovada toplanarak gelecekteki Demokratik Kuzey Kafkas Cumhuriyetinin gelecekteki resmi dilinmin Kumukça olması konusunda ortak anlaşmaya varmaları.
1938-Kumuk yazım dilinde Kril Alfabesine geçildi.
1939-1950-Dağıstan Yüksek Sovyetine Tahtarov getirildi.
1941-1945-2.Dünya savaşının başlaması Kumukların savaşa katılımı.
1944-Nisan 12- Göç ettirilen Çeçenlerin topraklarını bir kısım kumukların  ve Dağlı halkların yerleştirilmesi.
1945-Hasavyurt bölgesinin Çağarotar  köyünde yaşayan Abdulhakim İsmailova Sosyalit Devlet Kahramanlığı ünvanının verilmesi.
1950-1960-Kumukların kendi bölgelerinde azınlık durumuna düşürülmeleri göçettirilerek nüfuslarının azaltılması ve devlet görevleri içindeki etkinliklerinin azaltılması.
1957-1960-Geçmişte Çeçen Köylerine yerleştirilen Kumukların eski köylerine göç ettirilmesi.
1960-1965-Alievin Yüksek Sovyete Seçilmesi.
1968-Eldar Kalsınbekoviç-Musaevin Hava Tümgeneral oluşu daha sonra enüst asakeri makama yükselişi.
1974- Targulu Nasrulla Nasrullayev  dünya güreş şampiyonu oldu.
1966-1981-Umalatov Yüksek sovyete seçildi.
1980- olimpiyat oyunların da iki Kumuk Targudan Saypulla Absaidov ve Karbudahkentten Magamed Hasan  güreşte şampiyon oldular.
1980- Kumuklar arasında Kardeşlik Birliği Kuruldu.
1987-1997- Mirzabekov Abdurrazzak Mardanoviç  Dağıstan yüksek sovyete başkan olarak seçildi Anne tarafından Abu Müslim Hanın torunudur ve eski Biga Belediye Başkanlarında Raşit  Usuminin Akrabasıdır.
1989-Endreyde 1.Kumuk Kurultayı .Kumuk Tenglik Hareketinin milli kimlik içinde haklarının oluşturulması ve başkanlığına ünlü Kumuk Alimi  Salav Alievin seçilmesi.
1989-1999-Kumuk Hareketi Tengliğin yönetim birimlerinde yer alması.
1989-Kazan Şehrinde yapılan türk halkları kurultayında tengliğin yer alması.
1990-Tenglik hareketinin 2. toplantısında Kumukların Dağıstan içnde Rusya ferdarasyonuna  bağlı kalmak süretiyle  Kumukistan Cumhuriyetinin kurulması girişiminde bulunması ve aşırı milliyetçi olarak nitelendirilen yöneticilerin göz altına alınması ve harakatin önünün kesilmesi.
1991-19 Mayısta  Bütün Kumukların  Endreyde yaptıkları gösterilerde seslerini  Yeltsine duyurmaya çalışmaları.
1991-92 Kumuk halkının iki isteği,Kumuk Milli Meclisinin kurulması,Kumuk yoğun olduğu bölgelerin birleştirilerek Kumuk otonom bölgesinin oluşturulması için kamu oyu veya feferandum yapılması.
1991- Kumuk kadınlarının günlerce süren gösterileri.
1992-Bu motivlerin oluşumu için 14 Kumuk Millet Vekilinin Rusya Federasyonu Dumaya ve Dğıstan Meclisine Bildiri  ve Mektuplarını sunuyorlar.
1992-Kumukların arasında % 80 olarak referandumun kabulu bu karşılık ta Kumukların Dağıstan içinde ve Rusya federasyonu içinde otonom bölge istemeleri.
1992- Kumuk Birliği olan Tenglik Hareketinin durdurulması ve gündem kazanması.
1992-Dağıstan halklarının toplantısı,Dağıstanın kendi güçlerini yaratması yönünde demokratik  süreç içinde dünyayala entegre olarak bu durumun çözüm kararının çıkması ve Dağıstan anayasasının  hazırlanması.
1993-Tenglik hareketi karşısında yeni bir Kumuk hareketinin  yaratılması ve Kumuk  Milli Meclisinin kurulması.
1993- Targu Kumuklarının  kendi topraklarının iadesi konusunda  gösterilere başlaması.
1993- Kumtorkali bölgesinde  Korkmazkala köyünde Dğıstan milletvekillerinin  toplantı kararı.
1993- Targu mirasçılarının sosyo-ekonomik durumu hakkında,Dağıstan yönetiminin gösterileri kabulu ve bu bölgede yaşayan Kumukların Gunnu-Hazaraların akrabaları oldukları ve Semender isminin tekrar ele alınması kararı.
1993- Türkiyede  Antalyada Türk kurultayının  oluşumu.
1994-Dağıstan da yeni anayasanın kabulu.
1997-Kumuk dilindeki Yoldaş Gazetesinin 80. yılı kutlamaları.
1999-Mahaçkalada Kumuk aydınlarının Bilimsel-Kültürel toplantısı.
2001-Sosyalist Halk Sanatçısı Kumuk tiyatrosu artisti Bariyat  Muradova öldü.
2002-Kumuk tiyatrosu 70. yılını kutluyor  ve yeni binasına taşınıyor.
2004-Aliev Atay Başiroviç  Dağıstan Devlet Başkanı  oluyor.
2005-Sosyalist Halk Sanatçısı Bariyat Muradovanın  Rus Tiyatro sanatçısı olan kızına Putin Halk Sanatçısı ünvanını veriyor.










                                                                      























 
  Bugün 1 ziyaretçi (9 klik) kişi burdaydı!  
 
=> Sen de ücretsiz bir internet sitesi kurmak ister misin? O zaman burayı tıkla! <=